change

पुस्तकात करावयाचे बदल . . .

पान  क्र. काय करायचे
238ह्या गझलेत एकूण ५ शेर आहेत . एक बदल करा .
शेवटचा शेर चार नंबरला घेणे आणि चार नंबरचा पाच नंबरला घेणे . म्हणजे शेर क्रमांक ४ आणि ५ ची अदला बदल करणे . त्यानंतर शेवटी
नवीन ६ वा शेर टाकणे तो पुढे देतोय .
सुख दुर्बिणीतुनि पाहिले . .
नसल्यापरी दिसले अता !   
 
.
240ह्या गझलेत मूळ पाच शेर आहेत . नवीन शेर २ नंबरला टाकायचाय . तो असा आहे .
दात वेगळेच खायचे . .
वेगळेच दाखवायचे !

आणि
शेवटच्या शेरातील शेवटचा शब्द धरायचे असा आहे . त्या ऐवजी भरायचे असा बदल करावा.
.
241ह्या गझलेत पाच शेर आहेत .
नवीन शेर ३ नंबरला टाकायचा आहे . तो शेर असा आहे .
आज माझ्या ढेकरांची कौतुके झाली जरी ,
हाय ! मी तेव्हा कितीदा मारल्या होत्या भुका !

आणि एका शेराचा क्रमांक बदलायचा आहे .
शेवटून दुसरा असलेला मूळ गझलेतील शेर २ र्‍या क्रमांकावर घ्यावा .
.
244शेवटच्या शेरातील पहिला शब्द असा आहे तो बदला आणि कसा ठेवा. आणि शेवटी ? चिन्ह देणे . एकूण दोन बदल ह्या गझलेत आहेत ( शब्द बदल आणि चिन्ह ? )
.
246ह्या गझलेत सहा शेर आहेत .
नवीन शेर ४ नंबरला टाकायचा आहे . तो शेर असा आहे .
दुरून एकटी मला
बघून एकटाच ये !

आणि दोन शेराचा क्रमांक बदलायचा आहे .
शेवटून दुसरा असलेला मूळ गझलेतील शेर ५ व्या क्रमांकावर घ्यावा .
मूळ गझलेतील ४ नंबरचा शेर ६ नंबरला घ्यावा .
.
247ह्या गझलेत पाच शेर आहेत .
नवीन शेर ५ नंबरला टाकायचा आहे . म्हणजे शेवटून दुसरा शेर असा हवा.
चार हाताळून दु:खे मालकाला मी म्हणालो
: काय ह्यांपेक्षा दुकानी चांगली नाहीत दु:खे ?
.
248ह्या गझलेतील पहिल्या दोन ओळी बदललेल्या आहेत . नवीन ओळी अशा आहेत .
चालता थकेन मी , न वाटले मला . .
हे कसे जिणेच भार जाहले मला ?

आणि
ह्या गझलेत पाच शेर आहेत . ३ नंबरचा शेर २ नंबरवर घेणे आणि दोन २ नंबरचा शेर ३ नंबरवर घेणे.
.
249ह्या पानाच्या अगदी वरती रागिणी असा शब्द आहे . त्या ऐवजी नेत्रदा असा शब्द लिहा.
ह्या गझलेतील शेवटून दुसरा शेर , २ र्‍या क्रमांकावर आणणे .
.
252ह्या गझलेतील ४ था शेर बदलला आहे . तो असा आहे .
गुन्हेगार गेला नसावा सुळी . .
सुळा लागले हे सुगावे अता !

ह्या गझलेतील ५ वा शेर बदलला आहे . तो असा आहे .
कुठे कालची आज गेली नदी ?
दिन दिसेनात बाजूस गावे अता !

आणि
२ नंबरचा शेर ह्या गझलेतून काढून टाकणे . तो नकोय .
. 
253ह्या गझलेतील दुसर्‍या ओळीतील परी हा शब्द अवतरण चिन्हात लिहिणे ‘ परी ‘
. 
256ह्या गझलेतील दुसर्‍या ओळीत बदल आहे . ती ओळ अशी लिहावी.
ये कशाने जिवाला उभारी अता !
.
257ह्या पानाच्या अगदी वरती वसुंधरा असा शब्द आहे . त्या ऐवजी दिग्पाल असा शब्द लिहा.
.
258ह्या गझलेतील दिसर्‍या शेरात वांझ शब्दाऐवजी ओस शब्द टाकणे
.
२59ह्या गझलेचा तिसरा शेर काढून टाका . त्या ऐवजी ३ नंबरला खालील शेर टाकणे .
सुखांनी माहिती नाही दिली केव्हाच दु:खांची
अतासे पाठ केले ह्या व्यथांचे बारकावे मी !

शेवटच्या शेरातील पहिली ओळ बदलायची आहे . ती अशी आहे .
उभा मी ठाम आकाशी . . गुन्हा हा सूर्य झाल्याचा ?
.
260ह्या गझलेत ४ थ्या क्रमांकावर एक नवीन शेर टाकायचा . तो असा .
‘ जे खरे ते सांग ‘ ते जेव्हा म्हणाले ,
मी पुन्हा त्यांना कडू बोलून आलो .
.
262ह्या गझलेत ६ व्या क्रमांकावर एक नवीन शेर टाकायचा . तो असा .
चाळिशी लावली पाहण्या . .
अन् दिसे तेच ना पाहवे !
. 
262चौथ्या शेरातील दुसरी ओळ बदलायची आहे . ती अशी .
जुनी टुमदार रंगवता कशी दिसती नवीच घरे !
आणि शेवत शेवटच्या शेरातील दुसरी ओळ बदलायची आहे . ती अशी
कधी परतायचा बघती , निरोप , चिठी उगीच घरे !
.
265 ह्या गझलेतील दिसर्‍या शेरातील अर्थ हा बदला आणि त्या ऐवजी साथ हा शब्द टाकणे.
.
266ह्या गझलेतील चौथ्या शेराची पहिली ओळ बदलायची आहे. ती अशी .
मैफली कशास आठवायच्या ?
.
267ह्या गझलेतील चौथ्या शेराची पहिली ओळ बदलायची आहे. ती अशी .
कुठे मी ‘ अंतरा ‘ चा लावतो चष्मा ?
269ह्या गझलेत शेवटून दुसरा म्हणजेच ६ व्या नंबर वर एक नवीन शेर टाकायचा आहे . तो असा आहे .
पाहिली मी जीत थोडी ह्या जगाची . .
काय माझी तीच मोठी हार नाही ?
272ह्या गझलेतील तिसर्‍या शेराची पहिली ओळ बदला .ती अशी .
ह्या निद्रित लोकांस कुठे किंमत त्याची ?
.
273ह्या गझलेत दुसर्‍या नंबरवर वर एक नवीन शेर टाकायचा आहे . तो असा आहे .
मूल मंत्र्यास होताच गावातले
पाळण्याच्याच पाया पडू लागले .
.
274ह्या गझलेतील तिसर्‍या शेरातील पहिली ओळ बदला. ती अशी .
कशास जीवनात ह्या हवीत आयती फळे ?
.
281ह्या गझलेत चौथ्या नंबरावर एक नवीन शेर टाकायचा आहे . तो असा आहे .
लागे न तुझ्या थांग मनाचा . .
का व्यर्थ खडा टाकत होतो ?
.
284ह्या गझलेत सहाव्या नंबरावर एक नवीन शेर टाकायचा आहे . तो असा आहे .
संपला वस्तीतला ‘ तारा ‘ मघाशी . .
आंधळी गावात आता रोषणाई !

आणि पहिल्या शेरातील पहिल्या ओळीच्या शेवटी दोन टिंबे आहेत त्या ऐवजी प्रश्नार्थक चिन्ह द्यावे
.
286ह्या गझलेतील दोन नंबरचा शेर बदलला आहे . तो असा ठेवणे .
का हया कळीचे फूल ना व्हावे पहाटे आजही ?
येशील तू , आशेत ह्या मी रात्र सारी जागले !

ह्या गझलेतील तीन नंबरचा शेर बदलला आहे . तो असा ठेवणे .
झाली मिळेनाशी जशी गावातुनीही उत्तरे ,
वेशीवरी त्यांनी स्वतः ते प्रश्न तेव्हा टांगले .

ह्या गझलेतील चार नंबर शेराची पहिली ओळ बदला . ती अशी .
स्वार्थी जगाची एवढी पत्रास मीही का करू ?
287ह्या गझलेतील दुसर्‍या शेराची पहिली ओळ बदलली आहे . ती अशी
आयुष्याचे तू – मी दोघे यात्री . .
तिसर्‍या शेराती दुसर्‍या ओळीत एक शब्द बदलला आहे .
त्या दात्याशी मागायाचे नाही !
शेवटच्या शेरातील शेवटच्या ओळीतील शब्द बदलला आहे .
डोळ्यांत असे हवे . म्हणजे ळ्यां ह्या शब्दावर अनुस्वार हवा.
288ह्या गझलेत २ नंबरला एक नावीन शेर टाकायचा आहे . तो असा .
चालता थबकून तू , वळुनी पुन्हा बघतेस का ?
मागच्या विसरातल्या स्मरणात गुंतवतेस का ?
.
290शेवटून दोन नंबरच्या शेराच्या शेवटच्या ओळीत एक शब्द बदलायचा आहे .
हातात पावा ऐवजी बोटांत पावा असे हवे .
.
 292 ह्या गझलेच्या दुसर्‍या शेरातील दुसर्‍या ओळीत एक शब्द बदल आहे .
पडायची आठी ऐवजी उठायची आठी असा बदल करणे.
 . 
293ह्या गझलेत नवीन शेर टाकायचा आहे . तो शेर ३ नंबरला घेणे .
आंबटषौकी कधी पाउसही यायचा . .
सावध छत्रीतल्या आठवणी आजही .
.
297ह्या गझलेत एकूण ७ शेर आहेत . त्यांचे क्रम बदलायचे आहेत .
मूळ शेर क्र. ३ हा ५ व्या क्रमांकावर घ्यावा .
मूळ शेवटून दुसरा शेर तिसर्‍या क्रमांकावर हवा .
.
299ह्या गझलेत दोन शेर नवीन टाकलेत .
खालील नवीन शेर तीन क्रमांकाव घ्यावा .
दूर पक्षी पांगले संपता इथली सुगी . .
मी फळांनी वाकता , ते वळाया लागले !

खालील नवीन शेर सातव्या क्रमांकावर घ्यावा .
जन्मती विरळा अशी चंदनाची माणसे . .
कोण हे सरणावरी , परिमळाया लागले ?
.
301ह्या गझलेत एक शेर नवीन टाकला आहे.
तो खालील नवीन शेर चौथ्या क्रमांकावर घ्यावा .
आजही राजा तशी असते प्रजाही . .
हे तळाला झिरपणे वरतून असते !
.
302ह्या गझलेतील तीन नंबरचा शेर काढून टाकणे आणि त्या ऐवजी खालील शेर टाकणे .
तुझा फोन येता ,
मना हेलकावे .

त्याव्यतिरिक्त एक अजून नवीन शेर लिहिला आहे तो पाच नंबरला घेणे.
‘ तुला पाहिजे का ? ‘
विचारून द्यावे !
.
305ह्या गझलेत एक नवीन शेर लिहिला आहे तो सहा नंबरला घेणे. शेवटी .
मरण्याची ती वेळ किती सोयीची होती !
जगण्याच्या नादातच हुकले सोनेरी क्षण !
306ह्या गझलेतील पहिल्या शेरातील दुसरी ओळ बदलली आहे . ती अशी .
अजुनि मी कसा तगत राहिलो ?
307ह्या गझलेत शेरांचे क्रमांक बदलायचे आहेत .
मूळ शेवटून दुसरा असणारा शेर दुसर्‍या क्रमांकावर टाकणे .
मूळ दुसरा असणारा शेर शेवटून दुसर्‍या क्रमांकावर टाकणे .
 . 
308ह्या गझलेत तिसर्‍या शेरातील एक शब्द थोडा बदलला आहे .
नात्यांतील ऐवजी नात्यांतिल असे हवे .
ह्या गझलेच्या शेवटून दुसर्‍या शेरातील दुसरी ओळ बदलली आहे .
ती ओळ अशी लिहावी .
सापडती का ह्यास पुरावे ?
.
309ह्या गझलेतील शेवटच्या ओळीतील एक शब्द थोडा बदलला आहे .
अजुन ऐवजी अजुनि असे लिहावे .
.
310ह्या गझलेची पहिलीच ओळ बदललेली आहे . ती अशी .
चंद्रास आजही हे केवढे खळे !
ह्या गझलेच्या दुसर्‍या शेराची पहिली ओळ बदललेली आहे . ती अशी .
झुळुका पसंत मज नव्हत्याच जन्मतः
ह्या गझलेच्या चौथ्या शेराची पहिली ओळ बदललेली आहे . ती अशी .
उध्वस्त येथला हा घाट राहिला . .
ह्या गझलेचा शेवटचा शेर बदलला आहे . तो असा आहे .
दोघांस का कळे सारेच सारखे ?
काही तुला कळे . . काही मला कळे !
.
311ह्या गझलेत पहिल्या शेराच्या दुसर्‍या ऑ ओळीनंतर एक ओळ टाकायची आहे . म्हणजेच पहिल्या शेरात तीन ओळी असतील . त्या अशा .
राहिले रे , अजून श्वास किती ?
जीवना , त्यांमधील खास किती ?
( जीवना , हा गळ्यास फास किती ! )

अशा पद्धतीने तीन ओळी लिहायच्या आहेत .
.
314मूळ गझलेतील शेवटच्या शेरातील पहिली ओळ बदलली आहे . ती अशी
दरवळेल काय ती स्मृती पुन्हा ?
आणि ह्या गझलेत नवीन शेर टाकायचा आहे . तो नवीन शेर गझलेत २ र्‍या नंबरला घेणे . तो शेर असा आहे .
न्होकवू नकोस चेहरा असा . .
भाव मी अबोध वाचले तुझे .
.
315ह्या गझलेत नवीन शेर टाकायचा आहे . तो नवीन शेर गझलेत शेवटून २ नंबरला घेणे . म्हणजे ६ नंबरला . तो शेर असा आहे .
जीवना , तुजला दगा होणार नाही . .
पदरच्या श्वासांवरी विश्वास माझा !
.
316ह्या गझलेत नवीन शेर टाकायचा आहे . तो नवीन शेर गझलेत शेवटी घेणे . तो शेर असा आहे .
हिला सहवास नव्हता . .
तिला वनवास होता !

आणि मूळ गझलेत पाच शेर आहेत , त्यांचा क्रम बदलायचा आहे .
मूळ चार नंबरचा शेर हा गझलेत दुसर्‍या नंबरला घेणे .
.
317ह्या गझलेतील तीन नंबरच्या शेरातील पहिल्या ओळीतील शब्द असा लिहायचा आहे .
खता – मलमे ,
म्हणजेच खता आणि मलमे मध्ये – असे चिन्ह आहे .
.
318ह्या गझलेतील दोन नंबरच्या शेरातील दुसर्‍या ओळीतील शब्द असा लिहायचा आहे .
होउनि
ह्या गझलेतील तीन नंबरच्या शेरातील पहिल्या ओळीतील शब्द असा लिहायचा आहे .
‘ गुरां ‘ ना
.
319ह्या गझलेती पहिल्या नंबरच्या शेरातील दुसरी ओळ अशी लिहा
निरोप घेताच मी जगाचा . . खुशीत होते !
ह्या गझलेत नवीन शेर टाकायचा आहे तो शेर गझलेत दुसर्‍या क्रमांकावर टाक्णे . तो शेर असा आहे .
तुला – मलाही असे कसे वाटते रुसावे ?
अशी कशी त्या क्षणीच दोघांत प्रीत होते !
.
320ह्या गझलेत नवीन शेर टाकायचा आहे तो शेर गझलेत शेवटून दुसर्‍या क्रमांकावर टाकणे . तो शेर असा आहे .
वेचले ते न राखता आले . .
जमविले फक्त कवडसे येथे !
.
323ह्या गझलेत नवीन शेर टाकायचा आहे तो शेर गझलेत चौथ्या क्रमांकावर टाकणे . तो शेर असा आहे .
नका फिरवू कुणीही पाठ अपुली . .
तुम्हाला येथले अनुकूल वारे !
.
325ह्या गझ्लेचा पहिला शेर काढून टाकणे आणि त्या ठिकाणी नवीन शेर टाकणे . तो शेर असा आहे .
भिजत होती पापणी हसतो तरी . .
गळत गेली पाकळी फुललो तरी !

ह्या गझलेच्या दुसर्‍या शेरातील दुसर्‍या ओळीतील शेवटचा शब्द बदलायचा आहे .
फुललो च्या ऐवजी रुजलो
ह्या गझलेच्या चौथ्या शेरातील दुसर्‍या ओळीतील शेवटचा शब्द बदलायचा आहे .
असलो च्या उरलो
.
326ह्या गझलेच्या चौथ्या शेरातील दुसर्‍या ओळीतील लावलेला हा शब्द अवतरण चिन्हात लिहावा . असा .
‘ लावलेला ‘
ह्या गझलेचा शेवटचा शेर पूर्णपणे बदलला आहे . तो असा लिहावा .
अंगभर लोकर असो लखलाभ त्यांना . .
मानभर माझी मला आयाळ आहे !
.
327ह्या गझलेत मूळ ७ शेर आहेत . त्यातील तीन नंबरचा शेर काढून टाकणे .
आता ही गझल ६ शेरांची झाली . बरोबर ?
आता दोन नवीन शेर टाकायचे आहेत .
ह्या जगाला फक्त कळते मोल पैशाचे . .
लाख मोलाचे तिथे मी ढाळले अश्रू !

हा शेर गझलेत चार नंबरला घेणे .

वाहणार्‍या ह्या न गंगा आणि यमुनाही . .
हे अता ओल्या मशाली जाहले अश्रू !

हा शेर गझलेत पाच नंबरला घेणे .
.
330पहिल्या शेराची पहिली ओळ बदललेली आहे . ती अशी .
दुर्जन म्हणजे रोगच आहेत खरे म्हणजे !
ह्या गझलेतील तिसरा शेर काढून टाकणे . तो गझलेत नको .
शेवटून दुसर्‍या शेराची दुसरी ओळ बदललेली आहे . ती अशी .
पाठ किती सृष्टीने द्यावेत खरे म्हणजे !
ह्या गझलेत एकूण चारच शेर असतील .
.
331चौथ्या शेराची पहिली ओळ बदललेली आहे . ती अशी .
भिरभिरतसे मन , होउनी फुलपाखरू . .
.
332ह्या गझलेत एक नवीन शेर टाकायचा आहे . तो चार नंबरला घेणे . तो असा आहे .
विसरून जा नकोसे संदर्भही जुने . .
गाणे नव्या युगाचे मज गायला हवे !
.
333शेवटून दुसर्‍या शेरातील दुसर्‍या ओळीत बदल आहे. ती ओळ अशी लिहायची .
ऐका , माझ्या दिग्विजयाचे पडघम !
.
335ह्या गझलेत मूळ ५ शेर आहेत. प्रथम त्यांचा क्रम बदलायचा आहे . तो अगोदर बदलून घेउ .
मूळ गझलेतील शेवटून दुसरा शेर , गझलेत दुसर्‍या क्रमांकावर घेणे .
मूळ गझलेतील दुसरा शेर , गझलेत चौथ्या क्रमांकावर घेणे .
म्हणजेच २ र्‍या आणि ४ थ्या शेराचा क्रमांक बदलणे .
त्यानंतर दोन नवीन शेर घातले आहेत . ते असे .
पणत्यांत धार डोळे दिपल्यामुळे न चुकली . .
त्यांना दिवे कसेही विझवायचेच होते !

हा शेर नवीन गझलेत पाचव्या क्रमांकावर घेणे .
मजला म्हणायचे ते तुज नेमके कळाया ,
वगळून शब्द काही संगायचेच होते !

हा शेर नवीन गझलेत सहाव्या क्रमांकावर घेणे .
.
337दोन नंबरला एक नवीन शेर टाकणे तो असा आहे .
संशयी रात्रीस जाग्या लागता डुलकी पहाटे . .
भेटण्यासाठी तुला ती जाग्रणे आहेत माझी .

मूळ गझलेतील २ नंबरचा शेर नवीन गझलेत ५ नंबरला येउ दे .
मूळ गझलेतील शेवटून २ नंबरचा शेर नवीन गझलेत ४ नंबरला येउ दे .
मूळ गझलेतील ४ नंबरचा शेर नवीन गझलेत ६ नंबरला येउ दे .
.
338ह्या गझलेत नवीन दोन शेर टाकले आहेत . ते असे .
स्तुतिपाठकांत मजला कोठेच वाव नाही . .
पढवून बोलण्याचा माझा स्वभाव नाही !


मोहास खास असते त्यांच्या सदैव तेजी . .
माझा सुवर्णचाफा त्याल उठाव नाही !

हे दोन्ही शेर ,मूळ गझलेतील पहिल्या शेरानंतर टाकणे . म्हणजेच नवीन गझलेत हे दोन्ही शेर, क्रमांक २ आणि ३ ला टाकणे .
.
339ह्या गझलेतील तिसर्‍या शेरातील पहिल्या ओळीत एक बदल आहे.
फसवितानाही च्या ऐवजी फसवतानाही असे हवे.
.
340ह्या गझलेतील शेवटून दुसरा शेर काढून टाकणे . तो नकोय .
.
342ह्या गझलेतील चौथ्या क्रमांकाच्या गझलेतील पहिली ओळ बदललेली आहे ती अशी .
अजुनी टिकून आहे माझे रणात प्यादे . .
ह्या गझलेत मूळ ६ शेर आहेत . आता ह्यातील ३ नंबरचा शेर काढून टाकणे तो नकोय .
.
343ह्या गझलेतील शेरांचे क्रम बदलायचे आहेत आणि एक नवीन शेर टाकला आहे.
अगोदर मूळ गझलेतल्या शेरांचे क्रम बदलून घेउयात .
ह्या गझलेतील मूळ २ नंबरचा शेर गझलेत ४ नंबरला घेणे
ह्या गझलेतील मूळ ३ नंबरचा शेर गझलेत २ नंबरला घेणे
ह्या गझलेतील मूळ ४ नंबरचा शेर गझलेत ६ नंबरला घेणे
नवीन शेर ३ नंबरला घेणे . तो नवीन शेर असा आहे .
माझिया स्वप्नांवरीही का तुझा डोळा असावा ?
आसर्‍याला राहुनीही ती मला आधार होती !
.
345ह्या गझलेतील शेवटच्या शेराची पहिली ओळ बदलली आहे . ती अशी .
तुझ्या स्मृतीचा पारिजात सरत्या रात्री . .
.
347ह्या गझलेतील दुसर्‍या शेराची पहिली आणि दुसरी सुद्धा ओळ बदलली आहे . त्या अशी .
बदलून रूप , काडी येता समोर माझ्या . .
पकडून ओंडका तो सागर तरून गेलो !

ह्या गझलेतील चौथ्या शेराची पहिली ओळ बदलली आहे . ती अशी .
हे दार लोटण्याचे नाटक अता कशाला ?
.
349ह्या गझलेत नवीन शेर टाकला आहे . तो शेवटून दुसर्‍या नंबरला घेणे .
तुला बदलून गेलेली जशी मी पाहिली तेव्हा ,
निरोपाच्या क्षणी माझा गळाही दाटला नाही .
.
350ह्या गझलेतील ५ नंबरच्या शेराची पहिली ओळ बदलली आहे . ती अशी.
शासन नवीन आले . . गेला जुना जमाना . .
.
351ह्या गझलेत नवीन शेर टाकला आहे. तो २ नंबरला घेणे. तो असा आहे.
बोलतो मीच जेव्हा मनाशी इथे ,
शब्द ऐकू न येती कुणाचे मला .
.
353ह्या गझलेतील पहिल्या शेराच्या अगोदर दोन ओळी वेगळ्या स्टाईल मध्ये ( फाँट मध्ये ) लिहायच्या आहेत आणि त्या लिहिल्यानंतर त्याखाली एक लाईन टाकायची आहे . त्या दोन ओळी अशा .
कागदाच्याही फुलांना मी म्हणालो . . ' गंध ' आहे !
काय करता , ह्या जगाशी रोजचा संबंध आहे !
__________________________________
जसे वर लिहिले आहे तसेच लिहिणे आणि त्यानंतर आहे ती गझल जशी आहे तशीच आहे. त्यात बदल नाही.
गझलच्या शेवटी कल्याण ह्या शब्दानंतर एक टीप लिहायची आहे .ती अशी.
टीप :
१९८६ साली प्रकाशीत सुमारे ३०० दिवाळी अंकांचे वाचन करून त्यातील फक्त १३ कवितांची निवड ५ संपादकांनी ( समिती ) केली होती . त्या रचना ‘ अक्षर दिवाळी ८६ ‘ या नवीन अंकात समाविष्ठ करण्यात आल्या होत्या . त्या निवडक १३ कवितांत समावेश असलेली वरील रचना आहे.
श्री राम मंत्री आपल्या १५ मे १९८८ च्या महाराष्ट्र टाईम्स ह्या वर्तमानपत्रातील संपादकीय लेखात म्हणतात ” या अंकातील तेरा कवितांमध्ये कुसुमाग्रज , शांता शेळके यांच्यासारख्या कवींबरोबरच डहाके , लिबाळे या नव्या कवींच्या कविता आहेत . ही निवड सार्थ अशीच आहे . सरिता पदकी यांची ‘ द्विक ‘ आणि गझलाची रचना असूनही सामाजिक जीवनातील विसंगतीची तीव्र जाणीव अलिप्त वृत्तीने व्यक्त करणारी वा न सरदेसाई यांंची ‘ काय करता ! ‘ ही कविता विशेष स्मरणात राहील .
.
354ह्या गझलेत एक नवीन शेर टाकला आहे. तो शेर ५ नंबरला घेणे. तो असा.
होतसे काहीतरी अन् औषधे काहीतरी . .
वैद्यही रोग्याप्रमाणे वाटतो काहीतरी . .
357ह्या गझलेत एक नवीन शेर टाकला आहे. तो शेर ३ नंबरला घेणे. तो असा.
गर्दी जरी कितीही मी टाळली तरीही . .
तो एकलेपणाही मजला छळून गेला .
357ह्या गझलेत एक नवीन शेर टाकला आहे. तो शेर ३ नंबरला घेणे. तो असा.
गर्दी जरी कितीही मी टाळली तरीही . .
तो एकटेपणाही मजला छळून गेला .

मूळ ३ नंबरचा शेर नवीन गझलेत ४ नंबरला येइल
मूळ गझलेतील ४ आणि ५ ह्यांचा क्रम बदलणे. म्हणजे
मूळ ४ नंबरचा शेर नवीन गझलेत ६ नंबरला येइल
मूळ ५ नंबरचा शेर नवीन गझलेत ५ नंबरला येइल
.
358ह्या गझलेत एक नवीन शेर टाकला आहे. तो ३ नंबरला घेणे. तो असा .
त्यांच्या नि माझ्या आजवर नाहीत वरवर ओळखी
मी काल तुमचे जेवलो आहे म्हणावे बारसे !
.
 359 ह्या गझलेत एक नवीन शेर टाकला आहे. तो ३ नंबरला घेणे. तो असा .
माझी फिरून नौका नेउ कशी किनारी ?
दर्यात ओहटीला अजुनी उधाण आहे !
.
360ह्या गझलेतील तिसर्‍या शेरातील एक शब्द बदलायचा आहे.
लायकीचे ह्या शब्दाऐवजी पात्रतेचे असा शब्द हवाय .
.
361ह्या गझलेतील पहिला शेर बदलला आहे. तो असा आहे .
आयुष्यभर सुखाच्या मागे पळून झाले . .
आभास मात्र त्यांचे गोळा करून झाले !

ह्या गझलेत एक नवीन शेर टाकायचा आहे. तो ६ व्या क्रमांकावर घ्यावा. तो शेर असा आहे .
माझी अशी दशा का होते तुझ्या स्मृतीने ?
क्षण मोहरून झाले . . क्षण ओसरून झाले !
.
362ह्या गझलेत एक नवीन शेर टाकायचा आहे तो अगदी सुरवातीला म्हणजे १ नंबरला घ्यायचा आहे . तो शेर असा .
कोणती बाराखडी गिरवून गेले आरसे ?
चेहरे बघताक्षणी वाचून गेले आरसे !

ह्या गझलेतील मूळ ४ नंबरचा ( अप्सरा ) शेर काढून टाकणे. तो नकोय .
ह्या गझलीत पुन्ह दुसरा नवीन शेर टाकायचा आहे . तो गझलेत सर्वात शेवटी घ्यावा .
माणसे बाहेरुनी सुलटी जरी दिसली तरी ,
‘ आत ‘ ती ‘ उलटी ‘ कशी दावून गेले आरसे !
.
363ह्या गझलेत नवीन शेर टाकला आहे. तो ५ नंबरला घेणे . तो शेर असा.
साथीस तारकांनो , नसता तुम्ही तरीही . .
अंधार एकट्याने मी चालणार होतो .

शेवटून दुसर्‍या शेराची दुसरीओळ बदलेली आहे . ती अशी
ओले सुके न बघता मी जाळणार होतो .
.
364ह्या गझलेत एक नवीन शेर टाकला आहे. तो गझलेत सर्वात शेवटी घेणे.
उभा जन्म होळीत मी टाकला . .
चिता डागण्याला निखारा नको !
.
365ह्या गझलेतील ५ व्या शेरातील पहिल्या ओळीतील एक शब्द बदलायचा आहे. आनंद च्या ऐवजी निर्धास्त असा बदल करणे.
ह्या गझलेच्या शेवटी तारखेनंतर खाली असे लिहायचे आहे .
मूळ दिनांक २१.०१.१९८४
‘ वसंत ‘ १५ ऑगस्ट १९८५
.
368ह्या गझलेत एक नवीन शेर टाकायचा आहे. तो ४ त्या क्रमांकावर
घ्यावा . तो शेर असा .
तांबडे फुटे तो तू – मी त्या रात्री जागत असता ,
विझण्याचे विसरुन तारे चमकण्यात रमले होते !
.
369ह्या गझलेतील चौथ्या शेरातील एक शब्द बदलायचा आहे. फिरुन ह्या शब्दाऐवजी फिरुनि असे लिहिणे.
.
371ह्या गझलेत नवीन शेर टाकायचा आहे . तो शेर शेवटून दुसरा टाका. शेर असा आहे .
सगळेच तयारीनिशी जिंकण्या आले . .
हरण्यास एक माझीच तयारी नव्हती . !
.
373ह्या गझलेतील दुसर्‍या शेरातील पहिला शब्द खालीलप्रमाणे लिहावा.
हार – जितीच्या
ह्या गझलेतील तिसर्‍या शेरातील डोळे शब्द खालील प्रमाणे लिहावा.
‘ डोळे ‘
म्हणजेच चौथ्या शेरातील ‘ काटे ‘ शब्द लिहिला आहे त्याप्रमाणे लिहावा.
शेवटच्या शेरातील पहिल्या ओळीतील पेटुन शब्द पुटुनि असा लिहावा.
एक नवीन शेर ह्या गझलेता टाकायचा आहे . तो ४ नंबरला यावयास हवा. तो शेर असा आहे .
घरी मला लागल्या झळा ‘ वेगळ्या ‘ चुलींच्या
जंगलात मी कळपातुनि बागडेन म्हणतो .
.
374ह्या गझलेतील चौथ्या शेरातील पहिल्या ओळीत बदल आहे. तो असा .
दार जरी ना उघडो कोणी ,
ह्या गझलेतील पाचव्या शेरातील पहिल्या ओळीत बदल आहे. असा .
नाजुक कोमल ती इतकी की ,
हे झाल्यानंतर आता ह्या गझलेतील मूळ ४ था शेर ३ नंबरवर आणणे
म्हणजेच मूळ तीन नंबरचा शेर ४ नंबरला येइल .
.
375ह्या गझलेत नवीन शेर ४ नंबरला टाकायचा आहे.
नको मजकडे आज काहीच मागू . .
उरे एक झोळी मला वापराया !
.
376ह्या गझलेतील तिसर्‍या शेरातील दोन्ही ओळी बदललेल्या आहेत. त्या अशा .
पीस तेवढे दे पडलेले . .
मोरा , मागत मी न पिसारा !

ह्या गझलेतील चौथ्या शेरातील दोन्ही ओळी बदललेल्या आहेत. त्या अशा .
दिसतेस रोज तू ओझरती
बांधतेस पायी का पारा ?

ह्या गझलेतील शेवटच्या शेरातील पहिली ओळी बदलली आहे. ती अशी.
होते राख जळो कोणीही . .
.
377ह्या गझलेतील चौथ्या शेरातील दुसर्‍य ओळीत बदल आहे.
अन् बघा कसे मोहरून बसलो आम्ही !
ह्या गझलेत नवीन शेर २ नंबरला टाकायचा आहे. तो असा आहे.
टकमका प्रियेचे मुख चंद्राने बघता ,
जवळचा दिवा मालवून बसलो आम्ही !
.
378ह्या गझलेतील चौथ्या शेरातील पहिल्या ओळीत बदल आहे. तो असा .
होताना स्पर्श कळीला खुपणारच होते काटे . .
.
380ह्या गझलेत नवीन शेर ६ व्या क्रमांकावर टाकायचा आहे. तो असा .
हे कुणाला हासल्याविना ठावे ?
आसवे सांभाळणे बरे नाही .
.
381ह्या गझलेत शेवटच्या शेरातील पहिली ओळ बदलली आहे. ती अशी .
माझ्याच पाकळ्यांचा होऊन कुस्कराही

प्रतिक्रिया टाका